Yalda Gecesi ve Hafız Falı: En Uzun Gecede Ailece Hafız'a Bakmak

Sebe Celle ya da Yalda olarak bilinen bu gece, kis gun donumune denk gelir; yilin en uzun, en karanlik gecesidir. Bu gecede Kuzey Yarimkure gunesten en uzak noktaya egilir. Eski Iran muhayyilesinde bu, karanligin doruga ulastigi ve doruga ulastiktan sonra nihayet geri cekilmeye basladigi gecedir. Bu geceden itibaren gunler yavas yavas yeniden uzamaya baslar.

Iste bu donum noktasi yuzunden Yalda her zaman sessiz bir umudun simgesi olmustur. Aydinligin karanliga galebesi gurultulu ya da ani degildir; sabahin her daim gelecegine ve gunesin yeniden dogacagina dair sade bir vaattir.

Binlerce yildir aileler en uzun geceyi yalniz karsilamamayi secer. Dede, nine, anne, baba, cocuklar, kuzenler bir araya gelir ve gece yarisini cok geride birakana dek hep birlikte ayakta kalir. Asil adet bu uyaniklik halidir: kimsenin karanlikla tek basina karsilasmamasi icin birbirine yoldas olmak.

Sirazli Hafız, on dorduncu yuzyilin gonullerde taht kuran sairidir ve Iran kulturunde essiz bir yere sahiptir. Onun Divani sayisiz evde, ailenin sair ve mukaddes kitaplarinin yaninda durur; sevgiyle Lisanul Gayb, yani gorunmeyenin dili diye anilir. Beyitlerinin, okuyanin yureginde tasidigi her seye bir sekilde seslendigine inanilir.

Yalda'da Divani acmak ayri bir yakisir. Uzun gece tefekkure davet eder: biten yil uzerine, gelecek yila dair umitler uzerine, odada toplanan canlar uzerine. Hafız'in bir misrasi bu tefekkure dil kazandirir.

Aileler bu bakisi kisisel bir kehanet degil, paylasilan bir an olarak gorur. Biri bir niyet tutar ya da bir soru saklar, bir digeri kitabi acar ve gazel herkesin duyacagi sekilde sesli okunur. Mesele gelecegi bilmekten cok, birlikte durup dinlemektir; kutlamaya orulmus sicacik, anlamli bir gelenektir.

Tek ihtiyaciniz olan bir Hafız Divani ve durulmus, samimi bir gonuldur. Adet naif ve bagislayicidir; tek bir dogru yontem yoktur, her aile kendi kucuk gelenegini nesilden nesile aktarir.

Hafız'a bakmanin yaygin bir yolu soyledir:

• Niyetinizi ya da sorunuzu sessizce yureginizde tutun, sesli soylemeyin.
• Cogu kisi Hafız'a kisa bir niyaz okur, gonlundekini gostermesini diler.
• Gozlerinizi kapatin, kitap nereden acilacaksa acilsin ve parmaginizi sayfaya koyun.
• O sayfadaki gazeli bastan okuyun; genellikle sag sayfadaki siir cevap kabul edilir.

Beyti yavas yavas ve sesli okuyun. Ev halki onun imgeleri uzerine birlikte dusunsun; Hafız mecazla yazar, dolayisiyla mana cozulmek kadar hissedilir de. Sonucu bir dusunce ve sohbet kapisi, bir tefekkur ve hos vakit olarak gorun; asla olacaklarin kesin habercisi olarak degil.

Yalda sofresi kirmizi meyveleriyle meshurdur. Nar ve karpuz bas kosede oturur; koyu kizillik, safagin renklerini ve kisin icinden tasinan hayat sicakligini hatirlatir. Halk inancina gore Yalda'da karpuz yemek, gelen soguk aylar boyunca insani saglikli ve ferah tutar.

Meyvelerin etrafinda kuruyemis ve kuru meyveler, yani aciller bulunur; yaninda tatlilar, hurma cinsi meyveler ve uzun saatler boyunca toplulugu sicak tutan demli caylar.

• Nar: yakut gibi taneleriyle dogusun ve berekete simgesi.
• Karpuz: yazin hatirasinin kisin kalbine saklanmis hali.
• Acil ve tatlilar: geceyi uzatan kucuk lezzetler.

Yeme ile sohbet arasinda biri elini Hafız'a uzatir. Siir, sofradan ayri bir sey degildir; sofranin ta kendisidir. Meyve, aile ve beyit bir araya geldiginde gece dolu, telassiz ve sessizce kutsal hissettirir.

Yalda'nin alameti farikasi Hafız falı olsa da, uzun saatler baska naif fal cesitlerine de bol bol yer birakir. Iran, Turk ve komsu kulturlerde gece, isaretlerle ve hikayelerle oynamanin firsatina donusur.

Kahve falı, yani tasseografi, bu gecenin dogal yoldasidir. Demli kahveler icilip bitince fincan tabaginin uzerine kapatilir, sogumaya birakilir ve telvedeki sekiller birer resim gibi okunur: bir kus, bir yol, aralanan bir kapi. Tipki bir Hafız beyti gibi bu sekiller de birer hukum degil, yorum davetidir.

Aileye gore degisen baska hafif adetler de gorulur:

• Ruyalari ve gecen yilin kucuk isaretlerini paylasmak.
• Kahve ya da cay fincanindaki sembollerden fal bakmak.
• Uzaktaki sevdikler icin beyit okuyup onlari yad etmek.

Butun bunlar ayni ruhla sunulur: sicaklik, merak ve birliktelik; bu fallarin tefekkur ve keyif icin oldugu bilinciyle.

Yalda'nin ruhuna saygi gostermek icin Siraz'da olmaniza, hatta Farsca bilmenize gerek yok. Gelenek kolayca yol alir, cunku ozu sadedir: sevdiginiz insanlari bir araya getirin, her zamankinden biraz daha gec saatlere kadar oturun ve yilin donusunu telasla degil, dikkatle isaretleyin.

Bulabildiginiz kirmizi meyveleri ortaya koyun, sicacik bir sey demleyin ve bir saatligine telefonlari susturun. Sesli bir siir okuyun; Hafız'in cevirisi de pekala yakisir; ve herkes misralarin icinde neyi kipirdattigini soylesin. Hafız'a bakar ya da bir fincan kahve falına oturursaniz, sonucu hafifce, kendi dusunceleriniz icin bir ayna olarak tutun.

Yalda'yi anlamli kilan, hicbir falin isabeti degil; karanlikta birlikte durabilme halidir. Gunes nasil olsa kendiliginden donecek. Gece ise sizin; varlikla, hikayeyle ve azicik paylasilmis hayretle doldurabileceginiz bir armagan.